Azərbaycanda Özəl Məhkəmə Ekspertlərinin Palatasının yaradılması ilə bağlı qanunvericiliyə dəyişiklik təşəbbüsü məhkəmə ekspertizası sahəsində peşəkar özünüidarəetmənin inkişafı baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır. Yeni qurumun fəaliyyəti özəl məhkəmə ekspertlərinin hüquq və qanuni mənafelərinin qorunması, peşəkar standartların təkmilləşdirilməsi və ekspertiza xidmətlərinin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün yeni imkanlar yarada bilər.
“Price Expert” şirkətinin direktoru, ekspert Yaqub İsgəndərov AZXEBER.COM-a müsahibəsində yeni yaranacaq Palatanın əhəmiyyətindən, məhkəmə ekspertizasının keyfiyyət meyarlarından, peşəkar özünüidarəetmənin prinsiplərindən və qarşıda duran əsas vəzifələrdən danışıb.
– Palatanın yaradılması təşəbbüsünün əhəmiyyətini necə qiymətləndirirsiniz və yeni qurum mövcud sistemdə hansı ehtiyaclara cavab verəcək?
– Bu təşəbbüsü məhkəmə ekspertizası sahəsində peşəkar institusional inkişaf baxımından əhəmiyyətli addım hesab edirəm. Məhkəmə ekspertizası ədalət mühakiməsinin həyata keçirilməsində xüsusi yer tutur. Bir çox hallarda mübahisələrin həlli üçün hüquqi normaları bilmək kifayət etmir. İqtisadi, maliyyə, texniki və digər sahələr üzrə xüsusi biliklərə ehtiyac yaranır. Ekspert rəyi də məhz belə hallarda işin faktiki hallarının aydınlaşdırılmasına və məhkəmənin əsaslandırılmış qərar qəbul etməsinə kömək edən vasitələrdən biridir. Palatanın yaradılması özəl məhkəmə ekspertlərinin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, peşəkar standartların inkişafı, təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi və məsuliyyət mexanizmlərinin sistemləşdirilməsi üçün institusional imkan yaradacaq.
Müxtəlif ixtisas sahələrində çalışan ekspertlərin vahid peşəkar mühitdə birləşməsi ümumi keyfiyyət prinsiplərinin formalaşmasına və metodoloji yanaşmaların təkmilləşdirilməsinə də töhfə verə bilər. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, ekspertiza müxtəlif ixtisas istiqamətlərini əhatə etsə də, obyektivlik, qərəzsizlik, nəticələrin əsaslandırılması və peşə etikası bütün ekspertlər üçün ümumi prinsiplər olmalıdır. Hər bir istiqamətin özünəməxsus metodoloji xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, bu prinsiplərin ardıcıl tətbiqi təmin edilməlidir. Eyni zamanda Palatanın yaradılmasını yalnız yeni təşkilati strukturun formalaşdırılması kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı.
Əsas məqsəd ekspertiza xidmətlərinin keyfiyyətində və peşəkar etibarlılığında real dəyişikliklərə nail olmaqdır. Bunun üçün qurumun fəaliyyəti konkret ehtiyaclara əsaslanmalı, qəbul edilən qərarlar şəffaf prosedurlara söykənməli və görülən işlərin nəticələri ölçülə bilən meyarlarla qiymətləndirilməlidir.
– Məhkəmə ekspertizasının keyfiyyəti və ekspert rəylərinə ictimai etimad hansı prinsiplər əsasında təmin ediləcək?
– Keyfiyyətli ekspertiza, ilk növbədə, düzgün müəyyən edilmiş tədqiqat predmetinə, etibarlı ilkin məlumatlara, uyğun metodologiyaya və məntiqi cəhətdən əsaslandırılmış nəticələrə söykənməlidir. Ekspertin qənaəti şəxsi təəssürat və ya subyektiv mülahizə səviyyəsində qalmamalı, araşdırılan materiallardan və tətbiq edilən metodlardan irəli gəlməlidir. Mənim fikrimcə, burada nəticələrin yoxlanıla bilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ekspert rəyini oxuyan şəxs hansı məlumatlardan istifadə olunduğunu, hansı metodoloji yanaşmanın tətbiq edildiyini və yekun qənaətin hansı əsaslarla formalaşdığını başa düşməlidir. Bu, rəyin həm peşəkar səviyyəsini, həm də məhkəmə prosesində praktik əhəmiyyətini artırır. Eyni zamanda, ekspert yalnız öz ixtisası və səlahiyyətləri çərçivəsində araşdırma aparmalı, mövcud məlumatların məhdudiyyətlərini və əlavə xüsusi biliklərə ehtiyac yarandığı halları açıq şəkildə göstərməlidir. Obyektivliyin təmin olunması üçün ekspertin müstəqilliyi, maraqlar toqquşmasının düzgün idarə edilməsi, məlumatların yoxlanılması və tətbiq olunan metodların şəffaflığı vacibdir.
Ekspertin vəzifəsi tərəflərdən birinin mövqeyini müdafiə etmək deyil, qarşıya qoyulan sualları xüsusi biliklər əsasında araşdırmaq və əsaslandırılmış nəticə təqdim etməkdir. Burada mühüm bir fərqi də nəzərə almaq lazımdır. Ekspert rəyinin tərəflərdən birini qane etməməsi həmin rəyin avtomatik olaraq qərəzli olması demək deyil. Qiymətləndirmə peşəkar və hüquqi meyarlar əsasında aparılmalı, metodoloji səhvlərlə qəsdən yol verilmiş pozuntular arasında fərq qoyulmalıdır. Ekspert rəyinin keyfiyyəti nəticənin kimə sərf etməsi ilə deyil, tədqiqatın düzgünlüyü, tətbiq olunan metodların etibarlılığı və nəticələrin əsaslandırılması ilə müəyyən edilməlidir. Bu baxımdan, Palatanın əsas prioritetlərindən biri peşəkar standartların və etik davranış qaydalarının inkişafı ola bilər.
Peşə standartları ekspertiza prosesinin metodoloji əsaslarını, etik qaydalar isə qərəzsizlik, məxfilik, dürüstlük və maraqlar toqquşmasının idarə edilməsi kimi davranış prinsiplərini müəyyənləşdirməlidir. Lakin qaydaların yalnız sənəd şəklində mövcud olması kifayət deyil. Onların gündəlik praktikada tətbiqi, pozuntuların obyektiv araşdırılması və əsaslandırılmış şikayətlərə baxılması üçün işlək mexanizmlər yaradılmalıdır. İctimai etimadın gücləndirilməsi də məhz bu prinsiplərin ardıcıl tətbiqindən asılıdır. Etimad bəyanatlarla deyil, şəffaf prosedurlar, əsaslandırılmış rəylər və məsuliyyətli peşəkar fəaliyyət nəticəsində formalaşır.
– Palatanın məcburi üzvlük və özünüidarəetmə prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərməsi hansı üstünlükləri yarada bilər? Bu modelin səmərəli işləməsi üçün nələrə diqqət yetirilməlidir?
– Məcburi üzvlük peşəkar birliyin əhatə dairəsinin müəyyənləşdirilməsi və üzvlərlə bağlı ümumi qaydaların tətbiqi baxımından institusional üstünlüklər yarada bilər. Belə model peşəkar davranış prinsiplərinin sistemləşdirilməsi, ekspertlərin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi və ixtisasın inkişafı üçün vahid təşkilati çərçivənin formalaşdırılmasına imkan verə bilər. Lakin üzvlük faktı özlüyündə peşəkarlığın və ya xidmət keyfiyyətinin göstəricisi deyil. Əsas məsələ üzvlərin hansı standartlara əməl etməsi, onların bilik və bacarıqlarının necə inkişaf etdirilməsi, peşəkar pozuntuların hansı meyarlar və prosedurlar əsasında araşdırılmasıdır. Məcburi üzvlük şəraitində qərarların şəffaflığına, üzvlərə bərabər münasibətin təmin edilməsinə və intizam mexanizmlərindən sui-istifadə hallarının qarşısının alınmasına xüsusi diqqət yetirilməlidir. Ekspertin hüquqlarının qorunması ilə peşə məsuliyyətinin artırılması arasında düzgün tarazlıq yaradılmalıdır. İntizam araşdırmaları zamanı ekspertin izahat vermək və qəbul edilmiş qərarlardan müəyyən edilmiş qaydada şikayət etmək hüququ qorunmalı, qərarlar obyektiv və əsaslandırılmış meyarlara söykənməlidir.
Özünüidarəetmənin mahiyyəti yalnız üzvlərin maraqlarını təmsil etməkdən ibarət deyil. Bu model eyni zamanda peşənin nüfuzunun qorunmasını, məsuliyyət mexanizmlərinin işləkliyini və ictimai maraqların nəzərə alınmasını tələb edir. Başqa sözlə, özünüidarəetmə imtiyaz deyil, peşəkar məsuliyyətlə müşayiət olunan institusional səlahiyyətdir. Palatanın təsis prosesi və fəaliyyətə başlaması zamanı da hüquqi müəyyənlik və təşkilati ardıcıllıq təmin edilməlidir. Üzvlərin hüquqi statusu, idarəetmə orqanlarının formalaşdırılması, maliyyə məsələləri və səlahiyyətlərin həyata keçirilməsi aydın qaydalar əsasında tənzimlənməlidir.
Keçid dövründə funksiyaların və məsuliyyətin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, dövlət qeydiyyatından sonra isə fəaliyyətin fasiləsiz və sistemli təşkili vacibdir. İlkin mərhələdə formalaşdırılan şəffaf və işlək mexanizmlər qurumun gələcək idarəetmə mədəniyyətinə birbaşa təsir göstərə bilər. Buna görə də Palatanın fəaliyyəti yalnız üzvlərin qeydiyyatı və təşkilati tədbirlərlə məhdudlaşmamalı, peşəkar mühitdə yaranan problemlərin həllinə yönəlmiş konkret təşəbbüslərlə müşayiət olunmalıdır.
– Palatanın gələcək fəaliyyətində hansı istiqamətlər prioritet olmalıdır və yeni qurumun uğurunu hansı meyarlarla qiymətləndirmək mümkün olacaq?
– İlk növbədə, peşəkar standartların formalaşdırılması, ekspertlərin davamlı inkişafı, etik davranış prinsiplərinin möhkəmləndirilməsi və şəffaf məsuliyyət mexanizmlərinin qurulması əsas prioritetlər sırasında yer almalıdır. Bu istiqamətlər bir-birini tamamlayır. Onların əlaqəli şəkildə inkişafı ekspertiza institutunun keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün davamlı zəmin yarada bilər. Ekspertiza sahəsində bilik və metodlar daim inkişaf edir. Yeni texnologiyalar, təhlil vasitələri və elmi yanaşmalar müxtəlif ixtisas istiqamətlərində işin keyfiyyətinə təsir göstərir. Buna görə də ekspertin yalnız ilkin ixtisas hazırlığı ilə kifayətlənməsi düzgün yanaşma olmazdı. Palata davamlı təlimlərin, ixtisasartırma proqramlarının və peşəkar müzakirələrin təşkilinə dəstək verə, müxtəlif sahələr üzrə çalışan mütəxəssislər arasında təcrübə mübadiləsini genişləndirə bilər. Beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsi də mühüm istiqamətdir. Bununla belə, xarici təcrübə mexaniki şəkildə tətbiq edilməməli, Azərbaycanın qanunvericiliyinə, institusional quruluşuna və yerli praktikanın xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmalıdır. Məqsəd hazır modelləri olduğu kimi köçürmək deyil, səmərəli mexanizmləri seçərək milli sistemin inkişafına yönəltməkdir. İqtisadi və maliyyə xarakterli mübahisələrdə bu məsələlər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə işlər çox vaxt mürəkkəb hesablamaların, maliyyə sənədlərinin müqayisəsinin və müxtəlif məlumatların təhlilinin aparılmasını tələb edir. Zərərin məbləğinin, müəssisənin maliyyə göstəricilərinin və aktivlərin dəyərinin müəyyənləşdirilməsi zamanı yalnız yekun rəqəm deyil, həmin nəticənin hansı ilkin məlumatlar və metodologiya əsasında əldə edildiyi də vacibdir.
Fərqli metodların müəyyən hallarda fərqli nəticələr yaratması mümkündür. Buna görə də ekspert istifadə etdiyi yanaşmanı əsaslandırmalı, məlumatların məhdudiyyətlərini nəzərə almalı və nəticənin etibarlılıq şərtlərini açıqlamalıdır. Palatanın uğurunu da məhz real nəticələr əsasında qiymətləndirmək lazımdır. Ekspert rəylərinin əsaslandırılma səviyyəsinin yüksəlməsi, metodoloji yanaşmaların daha ardıcıl tətbiqi, üzvlərin peşəkar inkişafı, etik məsələlərin obyektiv araşdırılması və hüquqların şəffaf prosedurlarla qorunması əsas qiymətləndirmə meyarları ola bilər. Bu göstəricilərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi qurumun fəaliyyətinin səmərəliliyini izləməyə və zəruri təkmilləşdirmələri həyata keçirməyə imkan verər.
Mənim gözləntim odur ki, yeni Palata məhkəmə ekspertizası sahəsində səmərəli peşəkar özünüidarəetmə modeli formalaşdırsın, ekspertlərin inkişafına dəstək versin və obyektiv, əsaslandırılmış rəylərin hazırlanması üçün əlverişli peşəkar mühit yaratsın. Palatanın uğuru formal göstəricilərlə deyil, peşəkar standartların tətbiqində, ekspertiza xidmətlərinin keyfiyyətində və ictimai etimadın güclənməsində yaratdığı real dəyişikliklərlə ölçülməlidir. Əsas hədəf yeni institusional struktur yaratmaqla kifayətlənmək deyil, yüksək peşəkar standartlara söykənən, obyektiv və etibarlı ekspertiza mühitinin formalaşdırılmasıdır.
Mənim gözləntim odur ki, yeni Palata məhkəmə ekspertizası sahəsində səmərəli peşəkar özünüidarəetmə modeli formalaşdırsın, ekspertlərin inkişafına dəstək versin və obyektiv, əsaslandırılmış rəylərin hazırlanması üçün əlverişli peşəkar mühit yaratsın. Palatanın uğuru formal göstəricilərlə deyil, peşəkar standartların tətbiqində, ekspertiza xidmətlərinin keyfiyyətində və ictimai etimadın güclənməsində yaratdığı real dəyişikliklərlə ölçülməlidir. Əsas hədəf yeni institusional struktur yaratmaqla kifayətlənmək deyil, yüksək peşəkar standartlara söykənən, obyektiv və etibarlı ekspertiza mühitinin formalaşdırılmasıdır.
Günel Hüseynli
AZXEBER.COM
