Qiymətləndirmə əmlakın, biznesin və digər aktivlərin yalnız bazar dəyərinin müəyyənləşdirilməsi deyil, həm də iqtisadi qərarların əsaslandırılmasına xidmət edən mühüm peşə fəaliyyətidir. Düzgün və obyektiv qiymətləndirmə investisiya, maliyyələşmə, alqı-satqı və digər qərarların keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Bu baxımdan qiymətləndiricinin peşəkar səriştəsi ilə yanaşı, müstəqilliyi, obyektivliyi və etik prinsiplərə bağlılığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan Qiymətləndiricilər Palatasının (AQP) İntizam Komissiyasının sədri Nahid Həsənov “E-QİYMƏT”ə müsahibəsində bu və digər məqamlara aydınlıq gətirib.
– Bütün qanunları, standartları və reqlamentləri bir kənara qoysaq, şəxsən sizin üçün qiymətləndirici olmaq nə deməkdir? Bu, peşə, məsuliyyət, yoxsa hər şeydən öncə etimaddır?
– Mənim üçün qiymətləndirici olmaq, ilk növbədə etimadı doğrultmaq məsuliyyətidir. Peşə bilikləri bu məsuliyyəti daşımaq üçün vasitədir, dürüstlük isə onun təməlidir. İnsan bizə yalnız əmlakı və ya biznesi haqqında məlumat vermir. Müəyyən mənada qəbul edəcəyi mühüm qərarın bir hissəsini bizə etibar edir. Qiymətləndirilən obyekt bizim üçün araşdırma predmetidir, amma onun sahibi üçün illərlə çəkilən zəhmətin, ailənin gələcək planlarının və ya qurduğu biznesin nəticəsidir. Buna görə qiymətləndirmə hesabatına sadəcə texniki sənəd kimi baxmaq olmaz. Mənim üçün əsas prinsip çox sadədir: əsaslandıra bilmədiyin nəticənin altına imza atma. Sifarişin təcili olması, müştərinin nüfuzu, maddi maraq və ya “hamı belə edir” arqumenti bu prinsipi dəyişməməlidir.
Peşəkar nüfuzu da yalnız qazanc, müştəri sayı və ya tanınmaqla ölçmək olmaz. Mən tanınmaqla etibar qazanmağı fərqləndirirəm. Həqiqi nüfuz mütəxəssisin maraqları ilə prinsipləri qarşı-qarşıya gələndə etdiyi seçimlərdə üzə çıxır. Sifarişi itirmək ehtimalına baxmayaraq nəticəni təhrif etməmək, səhvi gizlətməmək, həmkarının işinə şəxsi münasibətdən asılı olmayaraq obyektiv yanaşmaq mənim üçün nüfuzun əsas göstəriciləridir. İnsan sizin gəldiyiniz nəticə ilə razılaşmaya bilər, amma dürüstlüyünüzə şübhə etmirsə, düşünürəm ki, siz peşəkar etimadı qazanmağa başlamısınız.
– İntizam Komissiyasının işində rəqəmlərin arxasında konkret insanların və şirkətlərin maraqları dayanır. Səhvlə peşə etikasının pozulması arasındakı sərhədi necə müəyyən edirsiniz? Yaxşı mütəxəssis səhv edə bilərmi?
– Əlbəttə, yaxşı mütəxəssis də səhv edə bilər. Peşəkarlıq səhv etmək ehtimalının tam aradan qalxması deyil. Amma hər yanlışlığı “insan səhvidir” deyərək qəbul etmək də düzgün olmaz. Burada yalnız niyyətə baxmaq kifayət etmir. Mütəxəssis lazımi diqqəti göstəribmi, məlumatı necə yoxlayıb, öz səriştəsinin hüdudlarını nəzərə alıbmı, nəticəni necə əsaslandırıb, bunlar hamısı əhəmiyyətlidir. Bir hesablama səhvi ilə nəticəni əvvəlcədən müəyyən edilmiş rəqəmə uyğunlaşdırmaq eyni davranış deyil. Digər tərəfdən, ciddi səhlənkarlıq da qəsd olmasa belə, məsuliyyət məsələsi yarada bilər.
İntizam məsələlərində ən çətin tərəf odur ki, rəqəmlərin arxasında insanların real maraqları dayanır. Şikayətçinin narazılığı diqqətlə dinlənilməlidir, amma bu, əvvəlcədən təqsir hökmü demək deyil. Eyni qaydada, qiymətləndiricinin təcrübəsi və nüfuzu da onu araşdırmadan kənarda saxlaya bilməz. Obyektivlik hissiz olmaq deyil. İnsanları dinləmək, amma nəticəni sübutlara əsasən çıxarmaqdır.
Mən həm də intizam mexanizminin yalnız cəzalandırıcı funksiyası ilə məhdudlaşmasını doğru hesab etmirəm. Səhvin niyə baş verdiyini anlamaq, iş prosesini təkmilləşdirmək və eyni nöqsanın təkrarlanmamasını təmin etmək daha böyük peşəkar nəticə yarada bilər. Təbii ki, səhvin sonradan düzəldilməsi hər halda məsuliyyəti aradan qaldırmır. Amma məsuliyyət tətbiqi də insanın peşəkar gələcəyinə əvvəlcədən mənfi qiymət vermək demək deyil.
– Bazar üçün hansı daha təhlükəlidir: qaydaların bilərəkdən pozulması, yoxsa peşə səriştəsizliyi? Və bu problemlərlə mübarizədə İntizam Komissiyasının rolu nədən ibarətdir?
– Etik baxımdan qaydaların bilərəkdən pozulmasını daha ağır hesab edirəm. Çünki burada mütəxəssis düzgün davranışın nə olduğunu bilir, amma şüurlu şəkildə başqa yol seçir. Bu, yalnız konkret işdə nöqsan deyil, ona göstərilən etimaddan sui-istifadədir. Amma səriştəsizliyi də az təhlükəli hesab etmək olmaz. Öz imkanlarını düzgün qiymətləndirməyən, mürəkkəb tapşırığı lazımi bilik olmadan qəbul edən mütəxəssis də ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Ona görə bu iki problemi eyni vasitə ilə həll etmək düzgün deyil. Qəsdən pozuntuya prinsipial münasibət göstərilməli, bilik və səriştə çatışmazlığının qarşısı isə hazırlıq, ixtisaslaşma və keyfiyyətə nəzarətlə alınmalıdır. İntizam Komissiyasının əsas vəzifələrindən biri də məhz obyektivliyi qorumaqdır.
Qərarın qəbulunda bütün tərəflər dinlənilməli, sübutlara eyni meyarla yanaşılmalıdır. Burada səlahiyyət bölgüsünü də dəqiq ifadə etmək vacibdir: intizam tənbehini Komissiya sədri şəxsən tətbiq etmir. Qanunvericiliyə uyğun olaraq, tədbir İntizam Komissiyasının rəyi əsasında Rəyasət Heyəti tərəfindən tətbiq olunur. Qiymətləndiricinin həmin qərardan məhkəməyə şikayət etmək hüququ da var. Mən qərarla razılaşmamağı və qanuni qaydada ona etiraz etməyi peşəyə qarşı münasibət kimi qəbul etməyi düzgün saymıram. Əsas məsələ odur ki, hər kəs öz mövqeyini faktlarla və qarşılıqlı hörmətlə ifadə etsin.
– Qiymətləndirmədə yekun rəqəm obyektiv görünür. Amma onun arxasında metodologiya, məlumat və peşəkar mühakimə dayanır. Bu proses nə dərəcədə subyektivdir və sifarişçi başqa rəqəm gözləyirsə, qiymətləndirici necə davranmalıdır?
– Mən bunu şəxsi zövqə əsaslanan subyektivlikdən daha çox, əsaslandırılmış peşəkar mühakimə adlandırardım. Qiymətləndirmədə müəyyən tarix, məlumatların keyfiyyəti, seçilmiş metod və istifadə olunan fərziyyələr mühüm rol oynayır. Eyni məlumat bazasından istifadə edən iki mütəxəssis belə, fərqli, lakin əsaslandırılmış nəticələrə gələ bilər. Bu, o demək deyil ki, qiymətləndirici istənilən rəqəmi seçə bilər. Əsas meyarım budur: hesabatı oxuyan başqa bir peşəkar məlumatdan yekun nəticəyə qədər olan məntiqi ardıcıllığı izləyə bilməlidir. Təcrübə əsaslandırmanı əvəz etməməli, onu gücləndirməlidir. Sifarişçi başqa rəqəm eşitmək istəyirsə, qiymətləndiricinin vəzifəsi ona xoş gələn rəqəmi yazmaq deyil, nəticəni dürüst və aydın izah etməkdir.
Hansı məlumatlara əsaslandığınızı, hansı müqayisələri apardığınızı və nəticəyə hansı amillərin təsir etdiyini göstərmək lazımdır. Amma prinsipiallıq öz mövqeyində kor-koranə israr etmək də deyil. Yeni və etibarlı məlumat təqdim olunursa, ona baxılmalıdır. Nəticə sübut əsasında dəyişə bilər, təzyiq əsasında yox. Məncə, cəmiyyət də qiymətləndiricidən yalnız “nə qədərdir?” soruşmamalıdır. “Bu nəticəyə niyə gəldiniz?”, “Hansı məhdudiyyətlər var?” və “Bu məlumatdan necə düzgün istifadə etməliyəm?” sualları da verilməlidir.
– Süni intellekt, böyük məlumat bazaları və yeni texnologiyalar qiymətləndirmə peşəsini necə dəyişəcək? Gələcəyin ideal qiymətləndiricisi hansı xüsusiyyətlərə malik olmalıdır?
– Süni intellekti qiymətləndiricinin rəqibi kimi deyil, ilk növbədə onun analitik imkanlarını genişləndirən vasitə kimi görürəm. Sənədlərdən məlumatların çıxarılması, məlumatların sistemləşdirilməsi, müqayisə obyektlərinin ilkin seçilməsi, müxtəlif ssenarilərin hazırlanması kimi işlərdə texnologiyanın imkanları böyükdür.
Amma texnologiyanın verdiyi nəticəni yoxlamadan qəbul etmək mənim üçün qəbuledilməzdir. Məlumatın mənbəyini, istifadə olunan modelin məntiqini və nəticənin konkret obyektə uyğunluğunu qiymətləndirmək lazımdır. Məxfi məlumatların qorunması da bu prosesin ayrılmaz hissəsidir.
– Gələcəkdə bəzi funksiyalar, şübhəsiz ki, ciddi dəyişəcək. Buna görə əsas sualın “Süni intellekt qiymətləndiricini əvəz edəcəkmi?” olduğunu düşünmürəm. Daha vacib sual budur: qiymətləndirici texnologiyadan istifadə edərkən öz peşəkar mühakiməsini nə dərəcədə qoruyacaq?
– Gələcəyin ideal qiymətləndiricisi texnologiyanı bilən, amma onun nəticələrinə tənqidi yanaşan mütəxəssis olacaq. Məlumatın çoxluğundan daha vacib məsələ onun keyfiyyətini ayırd etməkdir. Nəticəni izah etmək, qeyri-müəyyənliyi düzgün təqdim etmək, müxtəlif ssenariləri müqayisə etmək və başqa sahələrin mütəxəssisləri ilə işləmək bacarığı daha çox əhəmiyyət qazanacaq.
Amma bütün bunların üzərində yenə üç prinsip dayanacaq: dürüstlük, müstəqillik və öyrənməyə açıq olmaq. İdeal mütəxəssis bütün cavabları bildiyini iddia edən deyil, hansı sualı araşdırmalı olduğunu düzgün müəyyən edən insandır.
– Güclü peşə etikası olmadan sağlam qiymətləndirmə bazarı qurmaq mümkündürmü? Fəaliyyətinizi başa vurduqdan sonra bu peşədə hansı izi qoymaq istərdiniz?
– Uzunmüddətli və etibarlı bazarı güclü peşə etikası olmadan təsəvvür etmirəm. Bazarın gücünü yalnız xidmətlərin sayı və dövriyyə ilə ölçmək olmaz. Nəticələrin etibarlılığı və iştirakçıların bir-birinə hansı əsasla güvəndiyi də ən azı bunlar qədər vacibdir. Mən peşə münasibətlərində bir prinsipin daha möhkəm yer tutmasını istərdim: mübahisə şəxs haqqında deyil, sübut və metodologiya haqqında aparılmalıdır. Həmkarın nəticəsi ilə razılaşmamaq normaldır. Amma etiraz “bu adamı qəbul etmirəm” səviyyəsində yox, “bu məlumat uyğun deyil”, “bu düzəliş əsaslandırılmayıb” və ya “bu metodun seçilməsi izah olunmayıb” səviyyəsində olmalıdır.
Sağlam tənqid düşmənçilik sayılmamalı, peşə həmrəyliyi isə nöqsanı gizlətmək kimi başa düşülməməlidir. Mənim üçün həqiqi həmrəylik bir-birimizin səhvini müdafiə etmək deyil, bir-birimizin daha yaxşı mütəxəssis olmasına kömək etməkdir. Gənc həmkarların bu peşədə qalması üçün də yalnız məsuliyyətdən danışmaq kifayət deyil. Onlara mentorluq, keyfiyyətli praktiki hazırlıq, bilik paylaşımı və şəffaf peşə münasibətləri lazımdır. Gənc insan görməlidir ki, inkişafın əsas yolu kiməsə yaxın olmaq deyil, bilikli, zəhmətkeş və etibarlı olmaqdır.
Mən öz fəaliyyətimin sonunda vəzifəmi, sənədləri və ya hansısa qərarı deyil, ədalətli münasibəti xatırlatmaq istərdim. İnsanların dinlənildiyi, əsaslandırılmış mövqenin eşidildiyi və hər kəsə eyni meyarın tətbiq olunduğu bir peşə mədəniyyətinə kiçik də olsa töhfəm olsun. Əgər məndən sonra da gənc həmkarlar vəzifə qazanmaqdan əvvəl etibar qazanmağın vacibliyini düşünəcəksə, prinsipial olmağın insani münasibətlə ziddiyyət təşkil etmədiyini görəcəksə, bunu ən dəyərli nəticələrdən biri hesab edərəm.
Çünki qiymətləndirmə peşəsi mənim üçün əslində ölkə iqtisadiyyatının da bir növ güzgüsüdür. O güzgüdə yalnız əmlakın və biznesin dəyəri deyil, iqtisadi münasibətlərdəki etimad, məlumatın keyfiyyəti və qərarların nə dərəcədə əsaslandırıldığı da görünür.
Sabah həmin güzgüdə daha şəffaf münasibətlər, daha hazırlıqlı mütəxəssislər və müstəqil rəyə daha böyük hörmət görmək istəyərdim. Məqsəd yalnız daha yüksək rəqəmlər görmək deyil, daha etibarlı rəqəmlər və onların arxasında daha möhkəm peşə məsuliyyəti görməkdir. Çünki səhvin bədəli həmişə rəqəmlərlə ölçülmür. Bəzən itirilən bir insanın etimadı olur. Bizim vəzifəmiz isə dəyəri müəyyən edərkən həmin etimadı qorumaqdır.
